ĆMIELÓW

1. Obelisk z 1863 r.

Na cmentarzu przykościelnym postawiony jest kamienny obelisk zawierający szereg nieczytelnych dat oraz nazwisk. Można w części odczytać niektóre napisy:
1794/   1861/   1863/ POMNIK TEN WPIERW/ NA RYNKU POSTAWIONY/ JEST PAMIĄTKĄ 1863 r./ NA/ PAMIĄTKĘ/ WIEL./ JUBILEUSZU/ 1900 - 1901/ 1854 - 1904//

   Pierwotnie obelisk postawiony był na rynku w roku 1861 z inicjatywy proboszcza ćmielowskiego ks. Kacpra Kotkowskiego.

   Władze rosyjskie pisały do biskupa sandomierskiego:
... z przeprowadzonego w drodze administracyjnej śledztwa w przedmiocie wzniesienia w miesiącu wrześniu z. r. [1861 r.] krzyża na rynku w m. Ćmielowie ... w celu, jak można wnosić, nieprzyjaznym rządowi, okazało się, że krzyż ten został urządzony z ofiar dobrowolnych tamecznych i okolicznych mieszkańców na propozycję przejeżdżającej przez miasto nieznanej osoby i poświęcony przez umyślnie zaproszonego prob. z Kunowa ks. kan. Jana Dąbrowskiego w obecności 30 duchownych i licznie zebranego ludu....

   Ks. Jan Wiśniewski, który w latach 1901 - 1906 był wikarym w Ćmielowie, w opracowaniu Udział księży z djecezji sandomierskiej w powstaniu styczniowym 1863 r., tak przedstawia historię pomnika:
... w rynku, w pobliżu szosy, staraniem ks. Kotkowskiego stanął znacznej wysokości kopiec, na którym ustawiono kilkułokciowy kamienny obelisk na postumencie.
   Na szczycie umieszczono żelazny krzyż z takąż cierniową koroną i dwiema na krzyż złożonymi palmami. Na froncie pomnika widniało godło Ojczyzny, utracone w niewoli - ów orzeł Polski ...
   W okresie przedpowstaniowym do pomnika, na patriotyczne obchody, przybywały kompanie wiernych prowadzone przez księży z Ożarowa, Zawichostu, Opatowa, Ostrowca i Denkowa.
   [Moskale] ... pomnik kamienny, ustawiony na kopcu w rynku, zburzyli i kazali uprzątnąć, a że był poświęcony, więc ktoś przewiózł go na cmentarz przykościelny i złożył przy bramie. Lat 40 tak leżał, dopiero w 1903 r. ustawiłem ten pamiątkowy pomnik na cmentarzu w pobliżu zakrystji, jednak bez krzyża, bez palm i cierniowej korony ...

   W obecnym stanie pomnik jest nieczytelny i niezrozumiały dla odbiorcy.

Napisy na obelisku (odczytać można przy powiększeniu zdjęcia).

góra strony

2. Kamienna figura NMP

Przed wejściem do kościoła, na kamiennym postumencie, figura NMP.

   Na cokole jest napis:
z Dobrowolnych skła-/ dek parafian/ ĆMIELOWA/ ta figura wystawio/ na dnia 26 Lipca/ 1864 roku.//
   Figura została postawiona z inicjatywy ks. Jana Szpondrowskiego.

Ks. Jan Pacyfik Szpondrowski (1831 - † 1906) był reformatem z klasztoru w Solcu. W okresie powstania jest wikarym w Ćmielowie. Aktywnie uczestniczy w działaniach prowadzonych przez proboszcza ks. Kacpra Kotkowskiego. Już pod nieobecność plebana, z zebranych ofiar, 26 lipca 1864 r. wzniósł przed kościołem okazałą figurę NMP.
   Naczelnik powiatu kieleckigo tak charakteryzuje postać księdza: "szkodliwy i politycznie nieprawomyślny, dlatego jest pod dozorem policji".
   Dla wyjaśnienia - przepisy o dozorze policyjnym określały, że ... będący pod dozorem nie mogą wyjeżdżać nawet w granicach swego powiatu bez paszportu, który im wydaje naczelnik powiatu ...    Zagraniczny wyjazd dla nich jest wykluczony. ($ 6e).
   Od roku 1880 ks. J. P. Szpondrowski był proboszczem w Kluczewsku. Zmarł w Kluczewsku 4/17 marca 1906 r.

góra strony

3. Pomnik Bojowników o Miepodległość

Na rynku Ćmielowa postawiony jest okazały pomnik z bloków kamiennych, w formie kolumny.

Na cokole wykuty jest napis:
1795/ + / 1905/ BOJOWNIKOM/ O NIEPODLEGŁOŚĆ/ I SPRAWIEDLIWOŚĆ SPOŁECZNĄ/ PAMIĘCI TYCH/ CO W KRWAWYCH ZMA/ GANIACH Z CARATEM/ O ODZYSKANIE NIEPO/ DLEGŁEJ POLSKI SWE/ ŻYCIE W OFIERZE OD/ DALI - STOWARZYSZE-/ NIE BYŁYCH WIĘŹNIÓW/ POLITYCZNYCH I ODDZ./ ZW. ROB. PRZEM. CHEM./ W 20-tą ROCZNICE ODZY-/ SKANIA NIEPODLEGŁOŚCI/ POTOMNYM PRZEKAZUJĄ/ ĆMIELÓW 11-XI-1938//

Z drugiej strony pomnika znajduje się napis poświęcony powstańcom 1863 roku:
1863/ + / 1905/ UCZESTNICY/ POWSTANIA 1863 R/ KS KACPER KOTKOWSKI/ ANTONI BUSZKIEWICZ/ JAN MICHAŁOWSKI/ JAN CIELECKI/ STANISŁAW GROMEK/ ANTONI SENDROWSKI//

POLEGLI W WALCE/ Z CARATEM/ CZŁONKOWIE P.P.S./ 1905 R./ POCHYLSKI JÓZEF/ ROZALSKI FRANCISZEK/ LECHOWSKI STANISŁAW/ PIĘTA IGNACY/ CIELECKI WILIAN/ LISIKIEWICZ WŁADYSŁAW/ ŚMIERZYŃSKI ROMAN/ ORŁOWSKI WŁADYSŁAW/ PIASECKI STANISŁAW//

Pomnik w Ćmielowie został odsłonięty w 20 rocznicę odzyskania niepodległości - w dniu 11 listopada 1938 r.

góra strony

4. Jan Michałowski

Na cmentarzu w Ćmielowie (od bramki wejściowej- w prawo ok. 30 m, w trzecim rzędzie od ogrodzenia) mogiła ziemna wygrodzona krawężnikiem z lastryko zawiera kamienny nagrobek z betonowym krzyżem. Od frontu nagrobka napis poświęcony jest MICHALINIE z Jarkiewiczów MICHAŁOWSKIEJ.

Mniej zauważalny jest napis od drugiej strony nagrobka:
Ś. P./ JAN/ MICHAŁOWSKI/ organista parafii Ćmielów//

Jan Michałowski (1839 - 1923) urodził się w Ożarowie. Blisko 60-lat pełnił funkcję organisty w Ćmielowie. Był uczestnikiem powstania styczniowego, następnie był osadzony w więzieniu w Opatowie, a później w Dęblinie.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, Jan Michałowski, po przeprowadzonym postępowaniu kwalifikacyjnym, został wprowadzony do IMIENNEGO WYKAZU WETERANÓW POWSTAŃ NARODOWYCH 1831, 1848 I 1863 ROKU (Dz. Personalny Nr 10/1921 poz. 1447). Jego pogrzeb odbył się w asyscie honorowej wojska polskiego.

góra strony

5. KRZYŻ PAMIĘCI NARODOWEJ

Na cmentarzu, na ścianie cmentarnej kaplicy Długoszewskich, utworzono KRZYŻ PAMIĘCI NARODOWEJ.

Pod znakiem krzyża umieszczono grupę porcelanowych tabliczek inskrypcyjnych (charakterystyczny element na cmentarzu w Ćmielowie) upamiętniających m.in. poległych żołnierzy AK.

W centralnej części znajduje się tabliczka z napisem:
Ś.P./ Ks. Kan. K. Kotkowski, ur. 6.01.1814,/ proboszcz w Ćmielowie w lat. 1844-1866.,/ gorl. Dział. Powst. Styczniowego, kom. Rządu/ Narodowego, Naczel. Cywilny Woj. Sand./ zm. na emigr. w Antwerpii w sierpniu 1873 r./ Jan Michałowski, dług. Organista w Ćmie-/ lowie, uczestnik Powst. Styczniowego,/ żył lat 84, zmarł 17.01.1923 r.//

Ks. Kacper Kotkowski (1814 - 1875) należał do czołowych organizatorów i przywódców powstania styczniowego na terenie woj. sandomierskiego. Urodził się we wsi Czerwona Góra (parafia Ruszków), był synem gospodarza wiejskiego. Ukończył seminarium sandomierskie w 1836 r., został prefektem szkół sandomierskich. Proboszcz w Ćmielowie w latach 1844 - 1866, kanonik kapituły sandomierskiej.

W roku 1862 był inicjatorem zjazdu niższego duchowieństwa, na którym zgłoszono akces do Komitetu Centralnego, organizator licznych manifestacji, czynny w organizacji Czerwonych, mierosławszczyk. W roku 1863 pełnił funkcję naczelnika cywilnego woj. sandomierskiego i znajdował się przy Langiewiczu, po którego upadku czas jakiś przebywał w Galicji. Powraca i od października 1863 jest komisarzem woj. sandomierskiego.

Z początkiem 1864 r. w Galicji wydano List gończy:
... do ścigania Kacpra Kotkowskiego, o zbrodnię naruszenia publicznej spokojności w stan oskarżenia postawionego ...
Tenże jest z Czerwonej Góry, pow. opat., w Król. Pol. Rodem i aż do wybuchnięcia powstania polskiego był łacińskim proboszczem w Ćmielowie, pow. opt., w Kr.P. - ma 50 lat, średni wzrost, wątłą budowę ciała, owalną twarz, bladą cerę, ciemne krótkie włosy, niskie czoło, siwe oczy, mały nos, zwyczajne usta, mówi po polsku i po lacinie i nosił ubranie księskiego stanu.
Tego śledzić, w razie przydybania przytrzymać i pod pewną strażą do c. K. Sądu krakowskiego w Krakowie przystawić.

Kraków 8 lut. 1864 r.

   W kwietniu 1864 wyjechał za granicę. W Paryżu był członkiem Komitetu Reprezentacyjnego, czynny w emigracyjnym Stowarzyszeniu Księży, zamieszany w głośną sprawę fałszowania banknotów rosyjskich, został wydalony ze Szwajcarii, osiadł w Antwerpii, gdzie zmarł w nędzy i osamotnieniu.

   Władysław Zapałowski, który znał dobrze ks. Kacpra Kotkowskiego z okresu przedpowstaniowego, jak i ze wspólnej działalności w powstaniu, tak przedstawia w swoich Pamiętnikach sylwetkę księdza:
... Sama fizjognomia ks. Kacpra Kotkowskiego miała coś w sobie, że wyróżniała go z tłumu i obudzała mimowolny szacunek i wiarę. Wzrostu miernego, silnie zbudowany choć szczupły. Oczy jasne, łagodne, lecz, gdy wpadł w zapał, to oczy te tak się zapalały, takiego nabierały życia i blasku, że kłamca i blagier, mimo woli wzrok spuścić musiał. Włosy krótko przystrzyżone, gęste, w ostatnich czasach mocno przypruszone siwizną, choć dopiero kończył rok pięćdziesiąty. Bardzo wykształcony, gdyż całe życie poświęcił książkom, studiując specjalnie historię, filozofię, dzieła ekonomiczne i.t.p.
   Jako kaznodzieja był niezrównany. Pochodził ze stanu włościańskiego, ale nie wypierał się swego urodzenia ...
   Był bożyszczem swych parafian, którzy ślepo co powiedział wierzyli. Wielkie miał także uznanie między arystokracją i szlachtą. ...
   W pierwszych chwilach manifestacji, całem sercem i duszą przyłączył się do Komitetu Centralnego, później do Rządu Narodowego, którego w okolicy był wyłącznym przedstawicielem. ...
   Dzielił dole i niedole tych wszystkich, którzy oddali się sprawie narodowej i ostatni z nich, widząc, że wszystko stracone, wyjechał prawie jednocześnie z Bosakiem zagranicę. ...

góra strony

6. Ks. Antoni Rokicki

Na cmentarzu parafialnym, idąc główną alejką, 40 m za kaplicą cmentarną, po prawej stronie, postawiony kamienny nagrobek zwieńczony postacią Chrystusa na kamiennym krzyżu.

   Na ścianie bocznej, od strony alejki, upamiętniona jest postać ks. Antoniego Rokickiego:
Ś.P./ X. ANTONI ROKICKI/ PRZEZ 44 LATA/ PROBOSZCZ ĆMIELOWSKI/ UR. 18 CZER. 1822 R./ ZM. 1 STYCZ. 1910 R./ REBUISCAT IN PACE.//

   Na frontowej ścianie nagrobka upamiętniona jest postać ks. Stanisława Różalskiego (zdjęcie), zmarłego w r. 1914, oraz matka księdza Rokickiego - Maryanna Rokicka.

Ks. Antoni Rokicki, ur. 10.06.1822 r. w Zaklikowie, wyświęcony w 1847 r. przez 20 lat był wikarym w Oleksowie.
   W okresie powstania wspierał ruch powstańczy w rejonie Oleksowa. Dobry patriota - tak określano księdza.
   Od 1866 r. przez 44 lata był proboszczem w Ćmielowie, został kanonikiem sandomierskim.

   Na cmentarzu w Ćmielowie dawniej była mogiła zbiorowa 19 żołnierzy powstania 1863 r. Ks. Jan Wiśniewski w roku 1907 (Dekanat Opatowski) tak lokalizował mogiłę: w narożniku cmentarza, po lewej od wejścia, była kaplica grobowa Małachowskich.
... Na lewo zaś od kaplicy leży 19 uczestników powstania 1863 r.

   Wskutek uderzenia pioruna, kaplica uległa zniszczeniu, pozostał po niej ślad w postaci tablicy pamiątkowej z czerwonego piaskowca, umieszczonej w murze cmentarnym (zrekonstruowana w 1991 r. przez rzeźbiarza Gustawa Hadynę).
   O mogile powstańców już w okresie międzywojennym wiadomości były nikłe. W piśmie z 10 marca 1927 r. wójt Gminy Ćmielów informował Dyrekcję Robót Publicznych w Kielcach:
...według otrzymanych pogłosek na cmentarzu grzebalnym w Ćmielowie podobno jest pochowanych kilku uczestników powstania z 1863 r., lecz mogiły ich nie są znane i żadnych krzyży i pomników niema; w księgach parafialnych danych o nich niema i nikt z zyjących starszych mieszkańców gminy dokładnych informacji wskazać nie może.
   W miejscu zbiorowej mogiły powstańców - od dawna nastąpiły nowe pochówki.

góra strony

7. Kaplica z poł. XIX w.

Przy ulicy Zamkowej (blisko szosy) stoi murowana kaplica domkowa z pierwszej połowy XIX w.
   Wg. miejscowej tradycji - pod kapliczkę pochowany jest powstaniec kościuszkowski, zabity przez żołnierzy rosyjskich.
   W okresie powstania styczniowego kapliczka dawała schronienie powstańcom roku 1863.
   Później wykorzystywana była również podczas wydarzeń 1905 r. Pod kamienna posadzką bojowcy PPS wykopali kryjówkę. Wchodziło się do niej po odsunięciu płyt. Nie tylko przechowywano tam broń, ale także służyła za sypialnię.
   Informacje te potwierdza Jadwiga Wajsowa, emerytowana bibliotekarka i działaczka PPS. Jej matka korzystała z tej skrytki po jednej z akcji miejscowej bojówki.

Na dzwonnicy kościoła parafialnego znajduje się tablica upamiętniająca Mariana Raciborskiego, który urodził się 17 IX 1863 r. w Brzóstowej k/Ćmielowa. Jego ojciec - Franciszek, ziemianin i urzędnik w fabryce Porcelany w Ćmielowie należał do organizatorów powstania styczniowego w Sandomierskiem i Opatowskim.

Raciborscy po upadku powstania musieli emigrować, osiedlili się w Krakowie.

góra strony

NA START

ostatnia aktualizacja: 15-09-2008 , 12:26