SKARŻYSKO KAMIENNA
1. Pomnik powstania styczniowego 1863 r.
W pobliżu zalewu w Rejowie (dojście turystycznym szlakiem zielonym i żółtym), pomnik powstania styczniowego 1863 roku.
W lesie postawiono okazały pomnik z bloków czerwonego piaskowca. Teren pomnika wygrodzono łańcuchem, zamocowanym na czterech metalowych pachołkach. Pomnik zwieńczy odlew sylwetki orła zrywającego się do lotu.
Poniżej tablica z napisem: 1863 - 1963.
Nieco niżej mniejszy napis: P.T.T.K. - PRZY - Z.M.
Niżej, na czarnej tablicy, skrzyżowane dwa płonące znicze.
Pierwotnie, pod sylwetką orła, była umieszczona tablica z napisem:
CZEŚĆ / POLEGŁYM / 1863 R - ale tablica ta została skradziona.
Z tyłu pomnika, na bloku piaskowca, zamocowano trzy metalowe tabliczki grawerowane:
1) W tym miejscu w 1863 r. oprawcy carscy powiesili / 9 hutników z Rejowa, uczestników patriotycznego / zrywu niepodległościowego / CHWILĄ ZADUMY UCZCIJ ICH PAMIĘĆ / Pomnik postawiono w 1963 r. w 100 rocznicę / wybuchu powstania styczniowego.
2) Pomnik wybudowano z inicjatywy inż. Stanisława Sławińskiego./ Inicjatywę budowy pomnika poparły zakłady pracy Skarżyska / wykonując: / - odlew orła - Parowozownia PKP (stał na cokole - skradziony / w 1992 r.) / - ogrodzenie - Odlewnia Kamienna / - transport ciosów kamiennych - Zakład Energetyczny / - fundament i montaż pomnika - O/ PTTK przy Z.M. MESKO / TABLICZKI WYKONANO W 130 ROCZNICĘ POWSTANIA STYCZNIOWEGO / I 40-lecie ODDZIAŁU PTTK przy Z.M. MESKO w roku 1993.
3) ODLEW ORŁA / WYKONANO / W ODLEWNI ŻELIWA / STARACHOWICE / W 1999 ROKU
Pomnik został odsłonięty dnia 16 czerwca 1963 r. w czasie Centralnego Zlotu Tysiąclecia szlakami Powstania Styczniowego. Zgromadziło się blisko 2 tys. uczestników na trasach pieszych, kolarskich i samochodowo - motorowych. I mimo, że ta duża impreza była wielokrotnie anonsowana w lokalnej prasie (zapowiedzi, program imprezy oraz później sprawozdanie z przebiegu Zlotu) - to jednak prasa nie podała żadnej wzmianki, że odsłonięto i poświęcono monumentalny pomnik upamiętniający powstanie).
Skradziony z pomnika w roku 1992 odlew orła (a właściwie jest to odlew jastrzębia) został odnaleziony na składnicy złomu - już pocięty na kilka elementów. Po ich zespawaniu, odlew ten jest obecnie eksponowany na terenie Muzeum Orła Białego w Skarżysku.
Za pomnikiem rósł okazały dąb, może i z czasów powstania. W m-cu wrześniu 2003 roku wandale podpalili drzewo. I pomimo akcji strażaków, dąb spłonął.
Według ustnych przekazów mieszkańców Rejowa, to na tym dębie Moskale mieli 4 lutego 1863 roku powiesić 9 pracowników zakładu rejowskiego, wytwarzających broń dla powstańców. Na dębie był zamocowany był hak, który podobno służył do przeprowadzenia egzekucji.
Według innych przekazów ustnych - liczba straconych wynosiła 32, i wśród nich byli również schwytani powstańcy z oddziału Dawidowicza. Brak jest jednak dokumentów, które mogą potwierdzić te przekazy ustne.
W dniach 1-3 lutego 1863 r. w rejonie Suchedniowa, Bzina i Parszowa dochodziło kilkakrotnie do starć oddziałów M. Langiewicza, prowadzonych przez D. Czachowskiego, I. Dawidowicza oraz B. Klimaszewskiego z wojskami rosyjskimi: z kolumna radomską prowadzoną przez gen. Marka i z kolumną kielecką prowadzoną przez mjr. Krasińskiego i mjr. Bentkowskiego. Między innymi przy trakcie z Suchedniowa do Radomia, w leśnym rejonie Góry Baranowskiej, dnia 2 lutego D. Czachowski urządził zasadzkę na dragonów, a następnie walką związał siły rosyjskie (co pozwoliło Langiewiczowi na odejście z Wąchocka na Św. Krzyż).
Po tych walkach spalone zostały domy w Suchedniowie i w Baranowie. Oddział mjr. Bentkowskiego dokonał kontroli zakładów hutniczych w Rejowie i w Bzinie - podejrzewanych o wytwarzanie broni dla potrzeb oddziałów powstańczych. Były aresztowania, może i egzekucje w lesie rejowskim.
Andrzej Waligórski, zawiadowca wielkiego pieca w Rejowie, zapisał:
... 2 lutego ... o godzinie wpół do ósmej dały się słyszeć strzały na Baranowskiej Górze, które lasem w kierunku ku zakładowi zbliżały się - nie pora zatem była przy przestrachu ludzi myśleć o spuście ...
... strzały coraz bardziej zbliżały się ku Rejowu, a godzinie 9 rano dom zajmowany przez Zawiadowcę został obtoczony od lasu przez piechotę, a od strony Zakładu przez dragonów i kozaków, którzy we wszystkie okna przez kwadrans strzelali. Zawiadowca z familią chroniąc się od kuł dostał się do piwnicy i tem sposobem ocalił życie swoje, familii i domowników.
Niebawem wybite zostały wszystkie drzwi, ramy u okien potłuczone kolbami. Wpadło wojsko do domu i zabrało całe mienie Zawiadowcy, a co nie zabrano potłuczono i poniszczono.
W czasie tym zabrani zostali z Zakładu robotnicy, zbici kolbami i odstawieni do obozu pod Bzinem: Jakubowski Wojciech, Miernik Jan, Miernik Ignacy, Bąk Mikołaj, Kowalik Stanisław, Garbala Józef, Garlicki Antoni, Banaszewski Fabjan, Skrzypczyński Kazimierz - inni pochowali się pod fundamenta.
Po odejściu wojska o godzinie 10 zastałem tylko w Zakładzie maszynistę Danielewicza i gichciarza Banaszewskiego Jana. Kazałem zasypać 2 puste naboje węgla i wiatr jeszcze sfolgować.
Chciałem się samemu udać za ludźmi do obozu, ale wszystkie zaprzęgi miałem zabrane. Musiałem zatem czekać nieruchomie następstwa.
O godzinie 3 po południu poprzychodzili uwolnieni ludzie, żelazo jednak tak już zmartwiało, że się spuścić nie dało.
(Księga wiadomości historyczno-statystycznych wielkiego pieca w Rejowie)
W zachowanym budynku zawiadowcy wielkiego pieca mieści się obecnie Muzeum Orła Białego w Skarżysku.
Z zapisu dokonanego przez zawiadowcę wynika, że zatrzymani robotnicy z Rejowa - zostali zwolnieni do domu. Ale zapis ten, sporządzony w okresie niewoli, nie musi być do końca wiarygodny.
Przekazy ustne o straceniu powstańców i robotników nad rzeką Łęczną (obecnie Kamionką) są bardzo silne w tradycji miejscowej ludności, i można przyjąć, że są prawdziwe.
Z przykrością należy stwierdzić, że następuje stały proces dewastacji pomnika powstania styczniowego 1863 r. wystawionego w lesie, w pobliżu zalewu na Rejowie. Powtarzają się akty kradzieży i wandalizmu. Dla porównania przedstawiono stan pomnika w dniu 15.X.2003 r. i aktualny, z dnia 3.XI.2007 r. - kolejne elementy pomnika zostały skradzione (i chyba sprzedane na złom!).
Porównanie stanu pomnika powstańców 1863 r. na zdjęciach:
z dn. 15.X.2003 r. (po lewej) oraz w dn. 3.XI.2007 r. (po prawej).
góra strony
Uzupełnienie z marca 2014 r.
Nadal postępuje dalszy proces degradacji pomnika w Rejowie - można to stwierdzić na podstawie zdjęcia wykonanego w m-cu marcu 2014 r.
Można zauważyć, że w okresie obchodów 150. rocznicy powstania styczniowego, w tym rejonie podjęte zostały pewne działania - w bezpośrednim sąsiedztwie pomnika, w roku 2013, został zasadzony DĄB PAMIĘCI.
Na tabliczce, obok ogrodzonej sadzonki drzewa, umieszczono napis:
150 ROCZNICA / POWSTANIA STYCZNIOWEGO / DĄB PAMIĘCI / 1863 - 2013
Posadzony w r. 2013, obok pomnika, DĄB PAMIĘCI
góra strony
2. Krzyż na mogile powstańczej 1863 - Odlewnia Kamienna
Na terenie Odlewni Kamienna (obecnie na terenie byłej firmy DROGPOL, dojście od ul. 3 Maja nr 88) znajduje się krzyż na mogile powstańców 1863 r.
Przy ścianie hali postawiony ażurowy krzyż żeliwny, osadzony na betonowym postumencie. W ścianie bocznej postumentu zamocowana tablica żeliwna z napisem:
CZEŚĆ / POLEGŁYM / W 1863 r.
Gdy w roku 1885 Jan Witwicki zakupił odlewnię Kamienna i zaczął ją rozbudowywać, na terenie zakładu znalazła się mogiła powstańcza z 1863 roku - brak jest jednak dokumentów potwierdzających taką sytuację. Bardzo możliwe, że było to tylko miejsce, gdzie mieli zginąć powstańcy. Czyli byłaby to mogiła symboliczna. Jan Witwicki, który sam był uczestnikiem powstania styczniowego, uszanował przekazy, zadbał o zachowanie tegoż miejsca, wystawił żeliwny krzyż.
Tradycje rodzinne pielęgnował również jego syn - Kazimierz Jan Witwicki, również inż. metalurg, prawny następca w Odlewni Kamienna. I chyba dlatego udało się zachować do dzisiejszych czasów ten krzyż, przypominający wydarzenia powstania narodowego 1863 roku - na terenie czynnego zakładu przemysłowego.
Prawdopodobnie żeliwna tablica w postumencie została umieszczona w późniejszym okresie, już po odzyskaniu niepodległości przez Polskę. Tabliczka o takiej treści nie mogła być umieszczona w okresie zaborów.
Ze względu na usytuowanie wewnątrz zamkniętego zakładu pracy i przyjmując, że krzyż jest postawiony na symbolicznej mogile powstańców 1863 r. - należy rozważyć celowość zachowania takiego ustawienia. Korzystne byłoby przeniesienie krzyża w godne miejsce ogólnodostępne (choćby w rejonie bramy wjazdowej do zakładu - bezpośrednio przy ul. 3 Maja).
góra strony
Uzupełnienie z listopada 2014 r.
Ciekawe dokumenty związane z powstańczym krzyżem na terenie odlewni Witwickiego odnalazł historyk Marcin Medyński w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie (zesp. Kancelaria Generał - Gubernatora Warszawskiego, sygn. 724) i opublikował w Roczniku Oddziału Polskiego Towarzystwa Historycznego w Skarżysku Kamiennej (Rocznik 5/2014, s. 119 - 127). Są to urzędowe raporty z 1907 r. władz rosyjskich do Generał - Gubernatora Radomskiego z przeprowadzonego wyjaśnienia okoliczności powstania na terenie odlewni pomnika 1863 roku. Znajdujemy tam stwierdzenie (w tłumaczeniu M. Medyńskiego):
...Przy dokonywaniu rewizji 30 czerwca br. we wsi Kamienna, powiatu koneckiego, w zakładzie Witwickiego, naczelnik Zarządu Żandarmerii Guberni Radomskiej ujawnił na podwórzu zakładu pomnik z napisem "Cześć poległym w r. 1863".
Meldując o tym Waszej Ekscelencji, dodaję, że wraz z tym złożyłem wniosek do Naczelnika powiatu koneckiego o wyjaśnienie od jak dawno istnieje ten pomnik i przez kogo był postawiony ...
Po przeprowadzonym dochodzeniu, Dyrektor Kancelarii Generał - Gubernatora Radomskiego, przekazał 4 września 1907 r. do Generał - Gubernatora Warszawskiego następujące informacje:
... komunikuję Kancelarii, że znajdujący się na podwórzu zakładu Witwickiego w osadzie Kamienna pomnik z napisem "Cześć poległym 1863 r." zbudowany prawdopodobnie zaraz po 1863 roku, ale kiedy i przez kogo imiennie ustalić nie wydaje się możliwym, tak jak nikt z tutejszych mieszkańców nie może udzielić w tej sprawie dokładnych wiadomości. Właściciel zakładu Jan Witwicki oświadczył, że kupił zakład skarbu państwa w 1884 roku i pomnik wówczas już istniał.
Sądząc po napisie i opowieściach dawnych mieszkańców pomnik zbudowany jest na wspólnej mogile pochowanych w 1863 roku Rosjan i Polaków.
Pomnik znajduje się w zupełnym porządku i utrzymywany jest przez robotników zakładu.
Te interesujące dokumenty nie dają jednak jednoznacznej odpowiedzi na szereg pytań i wątpliwości. Jest rzeczą pewną, że pomnik z napisem: Cześć poległym w 1863 r. istniał już w r. 1907.
Pozostałe informacje, zawarte w w/w raportach oparte są tylko na przypuszczeniech. Mało prawdopodobne, aby była to wspólna mogiła polełych Rosjan i Polaków (o ile jest to mogiła). Bardzo możliwe, że podano zapis w takiej formie, aby powstanie pomnika nie obciążało Jana Witwickiego, właściciela Odlewni.
góra strony
3. Obelisk Jana Witwickiego
Przed siedzibą Komendy Powiatowej Państwowej Straży Pożarnej przy ul. 1 Maja w Skarżysku Kamiennej, postawiono obelisk upamiętniający Jana Witwickiego.
Na kamiennym murku umieszczona została metalowa tablica. Po lewej stronie tablicy, w laurowym wieńcu z datą "1844 - 1908", znajduje się wizerunek osoby; przy prawym dolnym narożniku tablicy umieszczono zarys samochodu z drabiną strażacką.
Na tablicy umieszczono napis:
Zacnemu Obywatelowi osady Kamienna / Inżynierowi / Janowi Witwickiemu / Wybitnemu współtwórcy / przemysłu polskiego / Założycielowi pierwszej / ochotniczej straży ogniowej / na terenie dzisiejszego miasta / Skarżyska Kamiennej / w 100 - lecie odejścia / na wieczną / Wartę / Maj 2008 Roku / Skarżyscy Strażacy i Przemysłowcy / Poseł na Sejm RP Andrzej Bętkowski
Szkoda, że zaprojektowana przez Antoniego Zdzisława Piwnika i wykonana przez Tomasza Zwolińskiego, tablica jest mało czytelna, zawarte treści z trudem są odczytywane.
W bezpośrednim sąsiedztwie obelisku, na kamiennej podstawie, został umieszczony odrestaurowany dawny wóz strażacki.
W maju 2008 r., w setną rocznicę śmierci Jana Witwickiego - założyciela pierwszej straży pożarnej w Skarżysku Kamiennej, odbyło się odsłonięcie i poświęcenie obelisku przez ksiądza prałata Jerzego Karbownika, kapelana strażaków.
W uroczystościach udział wzięli parlamentarzyści, władze powiatu i miasta Skarżyska Kamiennej oraz strażacy zawodowi i ochotnicy. Inicjatorem i głównym fundatorem pomnika był poseł RP Andrzej Bętkowski, szef Ochotniczych Straży Pożarnych powiatu Skarżysko Kamienna.
Wprowadzono 8.04.2009 r. Portret Jana
Witwickiego z r. 1898, ze zbiorów Marka
Rytycha, prawnuka Jana Witwickiego.
Uzupełnienie z czerwca 2014 r.
Jak to sygnalizował Mariusz Dudek, niedaleko obelisku Jana Witwickiego, jako równoległa do ulicy 1 Maja, znajduje się ulica, która posiada imię WITWICKICH. Stanowi to dodatkowe, trwałe upamiętnienie rodziny Witwickich, tak bardzo zasłużonych dla rozwoju miasta Skarżyska Kamienna.
Tabliczki uliczne na ul. Witwickich w Skarżysku Kamiennej.
Sylwetkę Jana Witwickiego przedstawiono dalszej treści prezentacji - w pkt. 5. Mogiła Jana Witwickiego.
Sygnał o ulicy oraz zdjęcie
przekazał Mariusz Dudek
góra strony
4. Pomnik Niepodległości
Przy Al. Staffa w Skarzysku Zachodnim znajduje się Pomnik Niepodległości poświęcony bojownikom o wolność i niepodległość Polski.
Na kamiennym cokole, od płn. strony, wykuto daty:
1974 - 1918
Na cokole, od strony płd., zamocowana tablica z brązu z napisem:
BOJOWNIKOM / O / NIEPODLEGŁOŚĆ / PRACOWNICY FABRYKI AMUNICJI / SKARŻYSKO - 29-XI-1930 R.
Poniżej znajduje się tablica metalowa (dodana w roku 1989):
SOLIDARNOŚĆ / PRACOWNICY ZAKŁADÓW METALOWYCH MESKO / w SKARŻYSKU -KAMIENNEJ / POKOLENIU NIEPODLEGŁEJ / W HOŁDZIE / 1794 - 1989
... NIECHAJ TYLKO TO JEDNO PAMIĘTAJĄ O NAS / ŻEŚMY PADLI ZA WOLNOŚĆ, ABY BYŁA PRAWEM / (K. KIERSNOWSKI. TESTAMENT POLEGŁYCH)
Aktualizacja z sierpnia 2010 r.
Widok pomnika w r. 2010 - po przeprowadzonych pracach renowacyjnych oraz wykonanym uporządkowaniu otoczenia. Tablica Solidarności została wykonana ponownie (zmieniono ją na tablicę kamienną) i umieszczona została na innej ścianie bocznej cokołu pomnika.
góra strony
5. Mogiła Jana Witwickiego
Na starym cmentarzu parafialnym na Bzinie (wejście pierwszą bramą od Ronda Solidarności), po prawej stronie głównej alei, stoi okazały żeliwny pomnik nagrobny rodziny Witwickich.
Na bocznej ścianie nagrobka żeliwna tablica nagrobna:
† / Ś. P. / JAN WITWICKI / INŻYNIER / ZAŁOŻYCIEL FABRYKI KAMIENNA, / Ur. dnia 10 Marca 1844 r. zm. dnia 29 Maja 1908 r. / Cześć i pamięć zacnemu obywatelowi kraju, / wiernemu Ojczyźnie, oddanemu współbraciom, / drogiemu rodzinie. / SPOKÓJ JEGO CIENIOM
Na pozostałych trzech ścianach bocznych pomnika umieszczono tablice upamiętniające:
- Felicję Witwicką (matka Jana),
- Helenę Witwicką (siostra Jana),
- Kazimierza Jana Witwickiego (syn Jana).
JAN WITWICKI, urodził się 10 marca 1844 r. w Krzczonowie (parafia Drzewica). Pochodził z rodziny o tradycjach walk niepodległościowych - ojciec Mikołaj, mieszkający w Opoczyńskim, a pochowany w Paradyżu, był uczestnikiem powstania listopadowego).
Jan Witwicki brał czynny udział w powstaniu styczniowym. W zbiorach rodzinnych zachowała się fotografia Jana Witwickiego w stroju powstańca. Są zapisy pamiętnikarskie, że w marcu 1864 r. przedostał się do Jarosławia w Galicji. Tu udało mu się zbiec przed austriackim żandarmem i uniknąć internowania.
Dotarł do Francji, uczył się w szkole w Paryżu, później kończy studia w Liege' w Belgii. Praktykę zawodową zdobywa podczas pracy w Poznaniu u H. Cegielskiego, w Petersburgu oraz na Uralu. Następnie w Bliżynie prowadzi odlewnię żeliwa. W roku 1885 zakupuje odlewnię Kamienna, którą rozbudowuje.
Patriotyczne tradycje kontynuowane są również w odlewni m.in. poprzez opiekę na powstańczą mogiłą na terenie fabryki, poprzez wykonywanie odlewów medalionów bohaterów narodowych, wykonanie odlewu naturalnej wielkości powstańca oraz orła zrywającego się do lotu - symbolu dążeń niepodległościowych.
W sierpniu 1903 r. powóz, którym jechał Jan Witwicki, miał na przejeździe przez tory kolejowe w Skarżysku, kolizję z pociągiem. Po tym wypadku wyraźnie podupadł na zdrowiu. W dniu 29.V.1908 r. zmarł w wieku 64 lat. Został pochowany na miejscowym cmentarzu na Bzinie.
Rodzinne tradycje (metalurgiczne oraz patriotyczne) kontynuował jego syn Kazimierz Jan Witwicki (1888 - 1950; pochowany w Skarżysku i również upamiętniony na rodzinnym nagrobku). Wykonał on tablicę żeliwną upamiętniającą rok 1863, umieszczoną na polanie Obóz Langiewicza. Dostąpił zaszczytu goszczenia marszałka Józefa Piłsudskiego w Skarżysku.
Zdjęcie Jana Witwickiego, ze zbiorów Elizabeth de
Lubicz-Bakanowskiej - wnuczki Jana Witwickiego,
udostępniła Olga Stępień ze Skarżyska Kam.
góra strony
6. Tablica nagrobna Heleny Witwickiej
Pomnik nagrobny na mogile Witwickich. Widoczne tablice nagrobne Heleny i Felicji.
Foto - Olga Stępień (Skarżysko Kam.)
Mogiła rodziny Witwickich, z okazałym żeliwnym pomnikiem nagrobnym, stanowi również miejsce spoczynku Heleny Witwickiej, siostry znanego Jana Witwickiego.
Na bocznej ścianie pomnika żeliwna tablica nagrobna:
† / Ś. P. / HELENA WITWICKA / PANNA / CÓRKA MIKOŁAJA PUŁK. WOJSK POL. I FELICJI / NIESTRUDZONA DZIAŁACZKA SPOŁECZNA / WZOROWA PATRYOTKA / UR. 2 MARCA 1841 r. ZM. 15 PAŹDZIERNIKA 1923 r. / CZEŚĆ JEJ PAMIĘCI
Na pozostałych trzech ścianach bocznych pomnika umieszczono tablice upamiętniające:
- Felicję Witwicką (matka Heleny),
- Jana Witwickiego (brat Heleny),
- Kazimierza Jana Witwickiego (syn Jana).
| |
